Lamentacje Deprawator

Maciej Wojtyszko Deprawator, reżyseria Maciej Wojtyszko
Premiera w Teatrze Polskim w Warszawie 28 września 2018
Pożegnanie ze spektaklem na festiwalu Lamentacje 10 kwietnia 2025

Obsada: Andrzej Seweryn – Witold Gombrowicz, Wojciech Malajkat – Czesław Miłosz, Paweł Krucz – Zbigniew Herbert, Grażyna Barszczewska – Janina Miłosz, Magdalena Zawadzka – Iza de Neyman, Anna Cieślak – Rita Labrosse (jeszcze nie pani Gombrowicz), Katarzyna Skarżanka – Charlotte Caire (opiekunka Gombrowicza)

Deprawator, Teatr Polski w Warszawie. Od lewej: Katarzyna Skarżanka, Andrzej Seweryn, Anna Cieślak, Magdalena Zawadzka.
Fot. Karolina Jóźwiak

Dekadę temu Janusz Majcherek – zastępca Dyrektora Naczelnego i Dyrektor Artystyczny Teatru Polskiego im. Arnolda Szyfmana w Warszawie (wtedy jako dramaturg warszawskiego Polskiego) – będąc pod wrażeniem wydanej wówczas książki Konfrontacje, spotęgowanym osobistym spotkaniem z Ritą Gombrowicz, dostrzegł w tej książce doskonały materiał na sztukę teatralną. Na wydany przez „Zeszyty Literackie” tom Konfrontacje składają się bowiem prywatne listy, artykuły prasowe i rozmaite świadectwa dotyczące osobistych relacji Witolda Gombrowicza z Czesławem Miłoszem.
Rita Gombrowicz jest skarbnicą anegdot o Gombrowiczu, które opowiadała Januszowi Majcherkowi podczas ich spotkania. Wiele z nich, jak to się mówi, samo się prosiło o pokazanie na scenie.

To, że Majcherek zwróci się o napisanie tej sztuki do Macieja Wojtyszki było rzeczą oczywistą. Wojtyszko wcześniej napisał sztukę teatralną o spotkaniach Gombrowicza ze Sławomirem Mrożkiem Dowód na istnienie drugiego, także opierając się na zachowanych relacjach i prawdziwych wydarzeniach. A poza tym miał w dorobku znakomite «teatry telewizji» o innych znanych postaciach z kręgu sztuki (Chryje z Polską, czyli rzecz o Stanisławie Wyspiańskim i Grzechy starości, których bohaterami są Gioacchino Rossini, Richard Wagner i Charles Baudelaire). Można powiedzieć, że miał wprawę w tworzeniu wizerunków Wielkich na scenie.

Akcja Deprawatora rozgrywa się we Francji w 1967 roku, kiedy to Miłosz z żoną zjechali na parę miesięcy do Europy i zatrzymali się na francuskiej Riwierze blisko Vence, w którym mieszkał Gombrowicz. Dotychczas obaj pisarze wiele o sobie słyszeli, czytali i poważali się wzajemnie, ale nie zetknęli osobiście. Poznali się i zaprzyjaźnili dopiero w czasie pobytu Miłosza we Francji. Miłosz wielokrotnie wówczas odwiedzał coraz bardziej zapadającego już na zdrowiu Gombrowicza. I o tych właśnie spotkaniach opowiada Deprawator.
Wojtyszko wprowadził do akcji także Zbigniewa Herberta, który faktycznie też przebywał w tym czasie we Francji.

Obsada Deprawatora w komplecie. Stylową scenografię stworzył Paweł Dobrzycki. Fot. Karolina Jóźwiak

Tekst Deprawatora jest wyśmienity! Miejscami bywa zabawny, publiczność wielokrotnie wybuchała śmiechem, z piszącą te słowa włącznie. Elementy komiczne pojawiają się przeważnie w związku z Herbertem, który był znacznie młodszy od Gombrowicza i Miłosza, i w przeciwieństwie do ich ekstrawertycznych osobowości, Herbert by introwertykiem. Przynajmniej, tak to przedstawił Wojtyszko. Wesołość budzi także przyjaciółka Witolda – Iza primo voto Kleyn, secundo voto Neyman. Przed II wojną była w Polsce aktorką. Po 1945 roku wyemigrowała do Francji. Mnóstwo inteligentnego poczucia humoru jest w dialogowaniu Gombrowicza z Miłoszem. Ale w istocie to sztuka serio o „Polsce i Polakach, życiu i śmierci, literaturze i jej powinnościach, wreszcie – o istnieniu i nieistnieniu Boga” (zacytowałam Janusza  Majcherka, który tym opisem trafił w samo sedno).

Spektakl zagrany na festiwalu Lamentacje był koncertem gry aktorskiej! Jak się dowiedziałam, Deprawator został wtedy zagrany po raz ostatni, w każdym razie nie jest już planowany jego powrót na afisz. Fakt, że utrzymywał się on w repertuarze Teatru Polskiego w Warszawie przez siedem sezonów sam mówi za siebie. Może więc jeszcze wróci?

Więcej o festiwalu Lamentacje >>>