Ojczyzna – recenzja

Ojczyzna (tytuł oryginalny Fatherland), reżyseria Paweł Pawlikowski
Złota Palma w kategorii Najlepszy reżyser na MFF Cannes 2026
Scenariusz: Paweł Pawlikowski, Henk Handloegten

OBSADA: Hanns Zischler – Thomas Mann (wg powszechnej opinii najwybitniejszy, dwudziestowieczny pisarz niemiecki, laureat Nagrody Nobla w 1929 roku)), Sandra Hüller – Erika Mann (jego córka, aktorka i pisarka), August Diehl – Klaus Mann (jego syn, również pisarz, autor m.in. powieści Mefisto, sfilmowanej w 1981 przez Istvána Szabó), Anna Madeley – Betty Knox (amerykańska tancerka i dziennikarka), Joachim Meyerhoff – Gustaf Gründgens (wybitny, niemiecki aktor, pierwowzór bohatera powieści Mefisto, były mąż Eriki Mann), Devid Striesov – Johannes R. Becher (niemiecki poeta i krytyk literacki), Theo Trebs – Wolfgang Wagner, Enno Trebs – Wieland Wagner (wnukowie Richarda Wagnera), David Menkin – Arthur Quint (postać fikcyjna) Joanna Kulig – piosenkarka

Ojczyzna (Fatherland) Fot. © Agata Grzybowska, materiał Kina Świat.
Sandra Hüller – Erika Mann, Hanns Zischler – Thomas Mann

Zaryzykowałabym stwierdzenie, że biało-czarne filmy stały się znakiem rozpoznawczym Pawła Pawlikowskiego. I uważam, że wszystkie trzy jego głośne filmy (Ida, Zimna wojna i Ojczyzna) nie oddziaływałyby tak mocno na widza, gdyby były w kolorze. A zwłaszcza kolorowa Ojczyzna. I ze względu na ponurą, tużpowojenną scenerię, i atmosferę zimnej wojny w jakiej rozgrywa się akcja, i na raczej dalekie od radości odczucia Thomasa Manna, który zdecydował się przyjechać do ojczyzny po szesnastu latach emigracji.
(Na emigrację zdecydował się niezwłocznie po dojściu Hitlera do władzy).
Do przyjazdu skłoniła go 200. rocznica urodzin Johanna Wolfganga von Goethego, który był wzorem i inspiracją dla jego twórczości.

W podróży towarzyszy mu córka Erika. Najpierw przybywają do miasta urodzin Goethego, tj. do Frankfurtu nad Menem, który – przypomnę – w podzielonych po II wojnie światowej Niemczech leżał w amerykańskiej strefie okupacyjnej. Tam w kościele św. Pawła, Mann w pamiętnym wystąpieniu podkreślił, że przyjechał do całych Niemiec, a niemiecka kultura i język powinny jednoczyć naród.
Z Frankfurtu udali się z córką do Weimaru, gdzie Goethe spędził większość życia i zmarł. W podzielonych Niemczech Weimar znalazł się w obrębie radzieckiej strefy okupacyjnej. W Weimarze Mann odebrał Nagrodę Narodową oraz tytuł honorowego obywatela tego miasta.

W filmie zobaczymy wszystkie te fakty, ukazane z dużym poczuciem realizmu. Na przykład przekraczanie granicy między strefą amerykańską a radziecką i reakcje radzieckich pograniczników, na których nazwisko noblisty nie zrobiło wrażenia czy długie oczekiwanie w nieczynnej, przygranicznej stołówce na przybycie przedstawiciela zapraszających do Weimaru.
Został też przywołany fakt z życia prywatnego Thomasa Manna, sporo o nim mówiący. W trakcie pobytu we Frankfurcie dowiedział się on o samobójczej śmierci swego uzależnionego od narkotyków syna. Nie pojechał na jego pogrzeb, wygłoszenie przemówienia było dla niego ważniejsze. Ale nie jest to fabularyzowana biografia Thomasa Manna! Twórcy Ojczyzny podkreślają, że świadomie nie trzymali się ściśle faktów z życia noblisty. Bardziej zależało im na nadaniu filmowej historii uniwersalnego wydźwięku.

Ojczyzna jest aktorskim popisem Hannsa Zischlera i Sandry Hüller, których oglądamy na ekranie prawie przez cały czas, często w zbliżeniach. Zapadające w pamięć kadry są zasługą Łukasza Żala (operatora poprzednich biało-czarnych filmów Pawlikowskiego i oscarowej Strefy interesów J. Glazera).
Pozostali aktorzy, wcielający się w autentyczne osobistości niemieckie tamtego czasu, jak również aktorzy grający znanych Amerykanów, pojawiają się na krótko, niektórzy ledwie na chwilę.

Miłą niespodzianką jest Joanna Kulig w roli piosenkarki śpiewającej w scenie bankietu na cześć Manna we Frankfurcie. Zdjęcia do tej sekwencji powstały we wnętrzach warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki. Prawie cały film został nakręcony w Polsce. Plenery znaleziono na Górnym i Dolnym Śląsku, którego architektura w wielu miejscach nosi znamiona budownictwa niemieckiego.

Ojczyzna jest koprodukcją francusko-niemiecko-polsko-włoską. Trzon ekipy stanowili Polacy. Poza Łukaszem Żalem wchodzili w jej skład: kostiumografka Aleksandra Staszko, scenografowie Katarzyna Sobańska i Marcel Sławiński, charakteryzator Waldemar Pokromski, montażysta Piotr Wójcik (montował wspólnie z Pawlikowskim).

Znakomita scena finałowa urasta do rangi symbolu, którego takie czy inne odczytanie zależy od indywidualnej wrażliwości widza.

Oprócz walorów artystycznych wychwalanych we wszystkich recenzjach, pod którymi ja także się podpisuję, Ojczyzna ma jeszcze inną wartość. Jest dużą zachętą do przypomnienia sobie biografii Thomasa Manna czy może dopiero do jej poznania – i to też jest na plus!