Ślepy tor – recenzja

Ślepy tor. Do trzech razy sztuka. Prapremiera 14 października 2023 w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej.

Pomysł tej opery wyszedł od kompozytora Krzysztofa Meyera. Jego założenie było takie, żeby składała się ona z trzech aktów, z których każdy będzie innym wariantem tej samej historii. Przy czym dwa pierwsze akty miały być groteskami z happy endem, a ostatni serio i kończyć się tragicznie. O napisanie libretta poprosił Antoniego Liberę, zostawiając mu wolną rękę w wymyśleniu historii, która zostanie przedstawiona trzykrotnie w trzech różnych wersjach.

Prolog. Bożena Bujnicka – sopran i Magdalena Pluta – kontralt. Obie śpiewaczki doskonaliły umiejętności w Akademii Operowej Teatru Wielkiego – Opery Narodowej. Fot. Krzysztof Bieliński

Akcja wszystkich aktów rozgrywa się na poczekalni kolejowej oraz na torowisku w fikcyjnej miejscowości. Jednak wymyślona przez Antoniego Liberę jej nazwa i podana lokalizacja jednoznacznie sugerują, że jest to w Alpach Szwajcarskich. Czytaj: w państwie neutralnym. Podróżni – w każdym akcie inni – czekają na lokalny pociąg do stolicy, gdzie mają się przesiąść do «EuroCity», które dowiezie ich do celu podróży. W pierwszej historii są to liberałowie jadący do Paryża na kongres ekologiczno-filozoficzny, na którym ma być uchwalona flaga Ziemi. W drugiej – konserwatyści udający się do Rzymu na Dni Świętości. W trzeciej – terroryści, którzy chcą się dostać do Berlina. Ważnym tropem jest to, że terroryści noszą imiona z powieści radzieckiego pisarza Arkadija Gajdara Timur i jego drużyna.

Zarzewie intrygi jest w każdej historii takie samo. Opóźnienie pociągu lokalnego uniemożliwi przesiadkę w stolicy. Podróżni domagają się od zawiadowcy zatrzymania na stacji ekspresu, żeby mogli tutaj do niego wsiąść i dojechać do celu na czas. Zawiadowca odmawia, bo to naruszałoby prawo. W pierwszym i w drugim akcie do zatrzymania ekspresu jednak dochodzi za sprawą niedoszłego samobójcy. W trzecim terroryści doprowadzają do tego, że pod kołami pociągu giną i samobójca, i zawiadowca.

W trakcie oglądania odbierałam Ślepy tor jako operowy thriller. Dopiero z wywiadów z Antonim Liberą, nieukrywającym tego, że jest eurosceptykiem, zorientowałam się, że Zawiadowca i Samobójca to oblicza współczesnej Europy. Zawiadowca symbolizuje system nakazów i zakazów narzucanych dzisiejszym Europejczykom a sceneria torów, semaforów itp. – wskazuje na szczyt rozwoju cywilizacji europejskiej, która paradoksalnie przestaje służyć człowiekowi i wręcz obraca się przeciwko niemu. Samobójca, nie chcąc żyć w takim świecie, uosabia słabnącego ducha Europy, której korzenie cywilizacyjne tkwią w chrześcijaństwie. Wskazówką, że to jedna figura jest fakt, że kompozytor napisał partie Zawiadowcy i Samobójcy na taki sam głos (baryton). Zazwyczaj, gdy w operze głównymi bohaterami są dwaj mężczyźni – jeden z wykonawców jest tenorem, a drugi barytonem lub basem.

Akt III. Na pierwszym planie Stanisław Kuflyuk – Samobójca. W głębi od lewej: Mateusz Zajdel, Magdalena Pluta, Rafał Żurek, Anna Bernacka, Robert Gierlach, Bartłomiej Misiuda – terroryści.
Fot. Krzysztof Bieliński

Postacie i sytuacje występujące we wszystkich aktach Ślepego toru przywodzą na myśl to, co dzieje się aktualnie w Polsce i na świecie. Analogie same się nasuwają.

Ciekawym posunięciem było powierzenie reżyserii Markowi Weissowi, który w przeciwieństwie do Antoniego Libery jest euroentuzjastą. Tym bardziej, że reżysera wskazał właśnie Libera. Marek Weiss wprowadził parę zmian. Pewne kwestie wykreślił, dodał scenę, której Antoni Libera nie napisał i wprowadził postać, której nie ma w libretcie – siedzącą w milczeniu na torowisku przez całe przedstawienie tajemniczą kobietę. W obsadzie została ona nazwana Oczekującą. W finale trzeciego aktu okazuje się, że czekała na śmierć głównych bohaterów. Może ona też symbolizować śmierć, do której każdy z nas zbliża się od urodzenia. Reżyserowi zawdzięczamy także zmianę tytułu na metaforyczny Ślepy tor; w oryginale tytuł brzmiał Człowiek na torze.

Oprócz Krzysztofa Szumańskiego i Stanisława Kuflyuka, odtwarzających bez zarzutu Zawiadowcę i Samobójcę, pozostałych dziesięcioro solistów gra po trzy postacie, w każdym akcie wcielając się w kogoś zupełnie innego. Chociaż kluczowe dla dramaturgii i wydźwięku Ślepego toru są role Zawiadowcy i Samobójcy, to aktorsko bryluje Robert Gierlach. Jest kolejno profesorem «promotorem postępu», generałem zakonu i przywódcą terrorystów. Stworzył wyraziste postacie; dwie pierwsze w konwencji buffa, ostatnią, bardzo udanie, zagrał realistycznie.

Wychodzi na to, że napis zrobiony na oczach widzów pod koniec III aktu stawia kropkę nad „i”. Na zdjęciu Mateusz Zajdel – jeden z terrorystów. Fot. Krzysztof Bieliński

Przedstawienie kończy się epilogiem, w którym wykonawcy wcielają się w śpiewaków występujących w Ślepym torze. Śpiewacy z libretta po zakończonym spektaklu, rozcharakteryzowując się w garderobie, rozmawiają o nim. Groza diagnozy, mówiącej że Europa zmierza do samozagłady, którą przed chwilą przekazali, spłynęła po nich jak woda po kaczce. Rozprawiają o tym, jak dziś zagrali i czy podobali się publiczności. I to jest dopiero przerażające!

Ciekawie byłoby zobaczyć następną inscenizację; jak inny zespół realizatorów zinterpretuje Ślepy tor. Temat jest na czasie.

Ślepy tor. Do trzech razy sztuka. Muzyka – Krzysztof Meyer, libretto – Antoni Libera, reżyseria – Marek Weiss, kierownictwo muzyczne – Łukasz Borowicz. Prapremiera 14 października 2023 w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej.
Obsada: Stanisław Kuflyuk, Krzysztof Szumański, Robert Gierlach, Anna Bernacka, Mateusz Zajdel, Rafał Żurek, Bartłomiej Misiuda, Bożena Bujnicka, Magdalena Pluta, Magdalena Stefaniak, Zuzanna Nalewajek. Elwira Janasik, Anna Staszak (rola niema).